De kracht van een financiële oorlog

Arend Jan Boekestijn - 26 april 2014 Elsevier

De historische animositeiten in Oekraïne bieden Poetin genoeg kansen om het land te destabiliseren. Het Westen denkt met financiële oorlogsvoering Poetin af te houden van annexatie van het oosten. Na het overleg in Genève vorige week leek het financiële wapen van tafel. Maar als Poetin opnieuw kansen ruikt, zal het Westen weer moeten dreigen met economische sancties.


Ook aan de vooravond van de Eerste Wereldoorlog was er sprake van financiële oorlogsvoering. In 1907, toen er financiële paniek overwaaide uit de Verenigde Staten, hadden politici al geleerd om het eigen financiële systeem minder kwetsbaar te maken voor aanvallen. Zo trok Parijs in 1911, als gevolg van Duitse onwil om een Frans protectoraat over Marokko te accepteren, investeringen in Duitsland terug ter waarde van 200 miljoen mark. Duitsland had zijn financiële huis echter op orde. De Duitse centrale bank verschafte noodliquiditeit aan nationale instituties. Duitse bankiers stelden met tevredenheid vast dat de Parijse markten harder waren geraakt dan die in Berlijn en Hamburg.

 Poetins adviseurs kennen deze geschiedenis ook. De nadelige gevolgen van de ineenstorting van de Russische beurs en de omvangrijke desinvesteringen worden nu door de Russische centrale bank op dezelfde wijze bestreden als Duitsland dat deed in 1911.

 In het Westen denkt menig expert dat Poetin zijn politiek van sluipende annexatie economisch niet lang kan volhouden. Poetin denkt daar zelf heel anders over. Hij claimt dat de Europese Unie en de Verenigde Staten financiële oorlogsvoering niet goed aandurven, omdat hun verweven financiële markten daarvan veel meer schade ondervinden dan de relatief geïsoleerde Russische financiële markt. Poetin heeft een punt. De crisis na de val van Lehman Brothers in 2008 was immers het gevolg van een hoge mate van financiële verwevenheid in het Westen.

 Lehman was bovendien slechts een kleine zakenbank in vergelijking met de grote Oostenrijkse, Franse en Duitse banken die nauw verweven zijn met het Russische financiële systeem. Deze banken gebruiken deposito’s van Russische bedrijven en individuen om weer geld uit te lenen aan andere Russische bedrijven en personen. Dus als het Westen besluit om rekeningen te gaan bevriezen, komen ook westerse banken in grote problemen.

 Op de lange termijn kan Poetin deze economische strijd natuurlijk niet winnen. Voorlopig gaat het echter nog. De kapitaalvlucht is groot, maar Poetin constateert, niet zonder leedvermaak, dat het met de westerse sancties nog niet erg wil vlotten.

 In Duitsland heeft de chemiereus BASF bondskanselier Angela Merkel tot voorzichtigheid gemaand. In Italië wijst energiebedrijf Eni erop dat Europa 30 procent van zijn gas importeert uit Rusland en dus niet de luxe heeft om energiesancties in te stellen. Olieconcern BP heeft premier David Cameron verteld dat sancties tegen Rusland het bedrijf veel geld gaan kosten. BP heeft een aandeel van 20 procent in Rosneft, de door de Russische staat gecontroleerde oliemaatschappij.

 Zowel het Verenigd Koninkrijk als Cyprus is bezorgd over de risico’s die sancties meebrengen voor hun financiële sector. Om deze reden zoekt Londen naar sancties die minder risicovol zijn. De toetreding van Moskou tot de OESO is uitgesteld en in wereldhandelsorganisatie WTO wordt Rusland aangepakt. Londen denkt dus niet aan sancties die handel, banken en energie raken. De Europese Commissie doet dat wel, maar moet natuurlijk rekening houden met nationale belangen.

 De Verenigde Staten overwegen om nog meer Russische zakenmannen die dicht bij Poetin staan op de sanctielijst te zetten. Ook een tweede Russische bank of een door de staat gecontroleerd bedrijf kan worden getroffen. Het Amerikaanse en Europese bedrijfsleven vreest vergelding en maant tot prudentie. Poe- tin heeft nog niet zo heel veel te vrezen.

 Aan de vooravond van de Eerste Wereldoor- log bespoedigden de financiële maatregelen het uitbreken van de oorlog. De financiële buf- fers maakten de leiders immers overmoedig.

 Nu is de situatie anders. Niemand wil vech- ten. Het feit dat het Westen nog geen goed po- litiek, economisch en militair antwoord heeft gevonden op de Russische sluipende annexa- tie van delen van Oekraïne, kan Poetin zijn zelfbeheersing doen verliezen. In de Baltische staten vreest men het ergste.

Frau Merkel, stuur aan op een invloedssferenregeling voordat het te laat is!

Poetin’s annexatie van de Krim: ‘business as usual’ of ‘game changer’?

Arend Jan Boekestijn (Universiteit Utrecht) - 16 juni 2014

Veel experts denken dat Poetin zijn hand heeft overspeeld op de Krim en Oost-Oekraïne. Zij wijzen op de gigantische desinvesteringen in Rusland en claimen dat de sancties pijn doen. Hun conclusie is dat Poetin uiteindelijk een tovenaarsleerling zal blijken te zijn. Hij wilde Oekraïne tot de orde roepen maar de hoge kosten waarmee zijn beleid gepaard gaat zullen hem uiteindelijk terugduwen in zijn hok. Het is de vraag of deze analyse hout snijdt. Er zijn goede geopolitieke, ideologische, militaire en economische argumenten dat Poetin veel doordachter opereert dan algemeen wordt aangenomen. Het is bepaald niet uitgesloten dat het optreden van Poetin wel degelijk een ‘game changer’ is met grote gevolgen voor de Europese orde.


Laten we met de geopolitiek beginnen. Na het uiteenvallen van de USSR leek, afgezien van de Balkan, iedereen zich te houden aan de regel dat bestaande grenzen werden gerespecteerd. Poetin behoudt zich echter nu het recht te interveniëren in de voormalige Sovjetstaten die zich hebben afgescheiden indien de rechten van de Russische minderheden niet worden geëerbiedigd. Aangezien er nogal wat etnische Russen wonen in de Baltische staten, Moldavië, Transnistrië, Kazachstan etc. kunnen we onze borst dus nat maken.
   Poetin treedt op als een 19e eeuwse Tsaar. Machtsevenwichtspolitiek is zijn forte. Het Westen dat bovenal denkt in termen van economische belangen, democratie en zelfbeschikking speelt hem daarbij in de kaart. Autocraten die machtspolitiek bedrijven zijn altijd in het voordeel indien zij te maken hebben met democratische regimes die dachten dat 19e eeuwse machtspolitiek voorgoed voorbij was. Verzorgingsstaten verwaarlozen bovendien hun krijgsmachten en bezitten een publieke opinie die pacifistisch is. Poetin daarentegen heeft veel geld gestopt in de modernisering van zijn krijgsmacht en is door het succes op de Krim populairder dan ooit.

  Wij beleven dus de terugkeer van de geopolitiek. Daar komt nog bij dat Poetins opvattingen over Rusland, Oekraïne en het Westen ideologisch zijn gekleurd. Hij gelooft echt dat het Westen decadent en materialistisch is. Het Westerse geschutter met sancties is voor hem geen verrassing. In het Westen draait alles om geld.
  Oekraïne is voor Poetin de bakermat van de Russisch orthodoxe Kerk en het eerste Russische Kiev-rijk. Het is ondenkbaar dat Oekraïne in de Westerse invloedssfeer komt. Het zal duidelijk zijn dat ideologische opvattingen de onderhandelingsruimte met het Westen kleiner maken. Militair kiest Poetin een strategie waar het Westen geen goed antwoord op heeft. Net als tussen 1945 en 1950 toen Rusland Oost-Europese staten manipuleerde doet Poetin dat nu in Oekraïne. Hij kiest voor hybride oorlogsvoering met onduidelijke gevechtstroepen die op de grond een voldongen feiten politiek voeren. In Oost-Oekraïne lijkt die strategie te werken tenzij er een burgeroorlog uitbreekt. Poetin meent dat Oekraïne mag zweten maar niet mag ontploffen. Rusland is gebaat bij een instabiel Oekraïne maar niet bij een full blown burgeroorlog met onvoorspelbare uitkomsten. Een instabiel Oekraïne maximaliseert de invloed van Rusland en voorkomt toenadering met het Westen.

  Grote vraag is waar Poetin stopt. Transnistrië wil al heim ins Reich. In Moldova dat binnenkort een associatieakkoord met de EU moet ratificeren heeft Poetin al parlementsleden omgekocht. Wat Kazachstan betreft kiest Poetin voor een lange termijn culturele politiek. De etnisch Russen in Kazachstan worden binnenkort vergast op prachtige Russischtalige programma’s op de Kazachstaanse tv.
  In een aantal Oost-Europese staten is de invloed van Rusland groot. Ook op de Balkan, denk aan de Southstream, domineert Poetin. Grote vraag is of Poetin het aandurft om ook in het Balticum te gaan destabiliseren zonder militaire footprint. Indien er gevochten wordt in het grensstadje Narva in Litouwen begint het Westen met F16’s niet zoveel. Op deze wijze kan Poetin dus de bijstandsclausule van het NAVO Verdrag uithollen.
  Ook economisch heeft Poetin wel degelijk nagedacht. Hij wist heel goed dat het Westerse economische systeem niet goed is in het instellen van effectieve sancties. Hij weet hoe machtig de City in Londen en de defensie-industrie in Frankrijk is. Tot nu toe heeft hij gelijk gekregen, de sancties bijten nog niet heel erg hoewel zij zeker voelbaar zijn, en die wetenschap geeft hem vleugels. De desinvesteringen zijn overigens wel omvangrijk.

  De Nederlandse handel met Oekraïne en Rusland is gekrompen. De bloemenhandel lijkt de grootste klappen op te lopen maar dat kan zomaar veranderen. Zorgwekkend is de fall out van de gasonderhandelingen tussen Rusland, Oekraïne en de EU. Merkel c.s. lijken te denken dat het dichtdraaien van de Russische gaskraan in Oekraïne gecompenseerd kan worden met Russisch gas uit de Nordstream die via Slowakije naar Kiev kan worden gepompt. Grote vraag is natuurlijk of Poetin deze actie accepteert of dat hij zal retaliëren bijvoorbeeld in de vorm van hogere gasprijzen ook via Nordstream.
  Belangrijk in dit verband is ook dat Poetin binnenlands populairder dan ooit is en daardoor veel meer handelingsvrijheid bezit dan het Westen waar de media en de politiek veel minder gemanipuleerd worden. Het is dus niet uitgesloten dat Poetin wel degelijk ook via de Nordstream gaspolitiek gaat bedrijven.
  Als dat gebeurt zijn de rapen gaar. Alternatieven voor Russisch gas zijn niet zomaar voorhanden. Beurzen zullen reageren. De gasprijs en die van de olie stijgen nu al. Het Westen zal met nieuwe ronde van sancties reageren die op hun beurt Russische sancties zullen uitlokken. De handel met Rusland komt dan echt onder druk te staan. Ook de haven van Rotterdam zal dit gaan merken. Er is met andere woorden alle reden voor een goed gesprek met experts die zo goed en kwaad als dat kan de risico’s in kaart gaan brengen.
  Een ding staat als een paal boven water. De dagen waarin Poetin zich weer snel in zijn hok zal laten terugduwen en grenzen gaat erkennen liggen vermoedelijk achter ons. Met alle gevolgen van dien.

Gevolgen van Vladimir Poetin's expansie zucht




Geef Poetin tegenspel, investeer in hard power - NRC - zaterdag 15 maart 2014


Poetin buit de zwakheden van Europa genadeloos uit. En hij heeft in de kwestie Oekraïne de wind mee. Europa moet zijn lessen leren, en bewijzen dat bij ons niet alles om geld draait, aldus Arend Jan Boekestijn.


De moderne Europeaan koestert voor alles de lichtheid van het bestaan. Niemand is hier ooit ergens verantwoordelijk voor. En met de laatste restjes martiale gevoelens heeft de verzorgingsstaat korte metten gemaakt.

Heeft Poetin ongelijk als hij zegt dat Europa decadent is?

Onze diplomaten houden zich vooral bezig met de constructieve dialoog. Daar is veel voor te zeggen, maar ondertussen zingen wij ons los van de macht.

Daar heeft de Russische president geen last van. Hij is een voorbeeldig leerling van het door ons vergeten klassieke machtsdenken. Van Machiavelli heeft hij geleerd meedogenloos en prudent te zijn. Daarom kiest hij voor sluipende annexatie. Het economisch toepassen van geweld is immers veel effectiever dan maximale geweldsontplooiing.

De Russische president Vladimir Poetin heeft de wind mee. Het nieuwe Oekraïense leiderschap heeft weinig ervaring in de kunst van het compromis. De Oekraïense krijgsmacht verbleekt bij de Russische. De EU zoekt zijn kracht in dialoog. En Obama is nooit te beroerd om zijn zwakheid te tonen.

Ook de politieke geografie is in zijn voordeel. Europa is het zwakst in de periferie. Economische reuzen als de EU missen hard power. Amerika daarentegen, beschikt wel over imposante militaire middelen maar weigert te opereren als een wereldmacht. In de regio heeft Poetin dus kansen. Bovendien, Russische militairen waren toch al aanwezig op de Krim.

De Westerse keuze voor ‘legitimiteit zonder macht’ ontaardt al snel in retoriek. Poetin weet dat het omgekeerde, ‘macht zonder legitimiteit’, eveneens onhoudbaar is. Daarom hanteert hij historische argumenten. Sinds Catherina de Grote is de Krim, bakermat van Rusland, eindelijk terug in de moederschoot.

Daarom gebruikt hij ook democratisch klinkende argumenten. De coupplegers in Kiev hebben een gekozen leider afgezet. Etnische Russen vormen de meerderheid op de Krim. En heeft niet juist het Westen altijd de mond vol van responsibility to protect?

Welnu, wat het Westen met de Kosovaren deed, doet Rusland nu met de etnische Russen. En sinds wanneer heeft Moskou geen verdragsrechten meer op een warme haven in Sebastopol?

Poetin mag dan een vlijtig leerling van Machiavelli zijn, zijn tegenstander maakt het hem ook wel gemakkelijk. Gaat het om Oekraïne, dan zijn Westerse leiders beter in woorden dan daden. Daarbij, Oekraïne is geen NAVO-bondgenoot. Militaire steun is dus niet voorhanden. Sancties stellen eveneens niet veel voor want Europa is voor dertig procent afhankelijk van Russisch gas. Europa verdient ook goed aan de vermaledijde oligarchen. En Frankrijk verkoopt maar al te graag militaire schepen.

Kortom, hard power kan niet worden ingezet en soft power is vooralsnog kreupel.

In dit krachtenveld is de kans dat de revolutie in Kiev erg besmettelijk zal zijn, niet groot.

Om Poetin tegenspel te bieden, zal Europa vijf lessen uit deze crisis moeten trekken.

1. EU moet investeren in hard power. Poetin heeft zijn krijgsmacht de afgelopen jaren drastisch gemoderniseerd, terwijl Europa vooral bezuinigde.

2. Europa moet meer samenwerken op defensiegebied. Het Amerikaanse verval en de Europese bezuinigingen dwingen tot zo’n samenwerking – of we dat nu leuk vinden of niet.

3. Europa moet sancties instellen die daadwerkelijk bijten. Dat betekent dat de Londense City en onze lucratieve postbusmaatschappijen moeten inleveren. Doen we dat niet, dan heeft Poetin gelijk dat bij ons alles om geld draait.

4. Europa moet werk maken van een duurzame eurozone. De eurocrisis zou door de crisis in Oekraïne kunnen verergeren. De afhankelijkheid van Russische fossiele brandstoffen drijft Europese landen namelijk uit elkaar en valt bovendien slecht uit voor de zwakke landen.

Poetin weet dit en zal dit gegeven optimaal uitbuiten. Een eurozone die investeert in duurzame energie, investeert in veiligheid.

5. Europa moet inzetten op duurzame energie. De crisis in Oekraïne en de spanningen tussen sjiieten en soennieten in het Midden-Oosten leggen de kwetsbaarheid van onze verslaving aan fossiele brandstoffen bloot. De geopolitieke argumenten voor duurzame energie, energiebesparing, schaliegas en misschien wel een thoriumcentrale stapelen zich in deze tijden op.

Poetin buit de zwakheden van Europa genadeloos uit. En pas als Europa erin slaagt om de afhankelijkheid van gas te verminderen, de militaire kracht te verhogen en de financiële architectuur aan te passen aan de veiligheidssituatie, zal het een antwoord vinden op Poetins sluipende annexatie.

Tot die tijd weten we één ding zeker: feestjes met Poetin en toespraken in Kiev lossen niets op.

Arend Jan Boekestijn is als historicus verbonden aan de Universiteit Utrecht.

Uit NRC Handelsblad van zaterdag 15 maart 2014

Op dit artikel rust auteursrecht van NRC Handelsblad BV, respectievelijk van de oorspronkelijke auteur.

Volkskrant - OPINIE - Arend Jan Boekestijn

Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer, schrijft Arend Jan Boekestijn. 'Nu is het tijd voor onderhandelen met Rusland.'



Net als Nicolaas I gelooft Poetin in een stevige binnenlandse politieke orde gebaseerd op patriottisme, de Russische orthodoxe kerk, een sterke centrale regering en een geheime dienst die dissidenten onderdrukt

In de antichambre van het Kremlin hangt een schilderij van tsaar Nicolaas I (1825-1855). Poetin is namelijk een groot bewonderaar van Nicolaas I. Zijn interesse in juist deze Tsaar biedt ons inzicht hoe het Westen het beste op Poetins politiek zou kunnen reageren. 

Poetins belangstelling voor Nicolaas I bevreemdt. Nicolaas I was immers geen groot veldheer noch heeft hij een groot stempel gedrukt op de Russische samenleving van die tijd. Ivan de Verschrikkelijke (1530-1588), Peter de Grote (1672-1725) of Catharine de Grote (1729-1796) hebben in dit opzicht betere papieren. 

Nicolaas I was geen begaafd autocraat maar hij had het geluk dat Rusland na de Napoleontische oorlogen een volwaardig lid werd van het Concert van Europa. En dat is precies waar Poetin van droomt. Na het uiteenvallen van de Sovjetunie snakt Poetin snakt naar internationale erkenning dat Rusland er nog steeds toe doet.

Poetin is ook ideoloog
Poetins bewondering voor Nicolaas I leert ons nog iets. Nadat Napoleon verslagen was ontwikkelde Nicolaas I zich tot een conservatieve ideoloog die ook Poetin heeft beinvloed. Poetin is namelijk behalve een kille machtspoliticus ook een ideoloog. Net als Nicolaas I gelooft Poetin in een stevige binnenlandse politieke orde gebaseerd op patriottisme, de Russische orthodoxe kerk, een sterke centrale regering en een geheime dienst die dissidenten onderdrukt. Poetin gelooft dat Rusland een christelijk doch autoritair lichtbaken is, superieur aan het seculiere decadente Westen en het atheïstische Oosten.

 
Velen in het Westen hoopten dat als wij maar vriendelijk waren Rusland een gewoon land zou worden dat zich aan internationale afspraken zou houden en de territoriale krimp zou accepteren
Zo heeft hij aan alle regionale gouverneurs verplichte lectuur voorgeschreven waarin het Russische exceptionalisme van elke pagina afspat. Het betreft hier De rechtvaardiging van het goede (1895) van  Vladimir S. Solovjov, De filosofie van de ongelijkheid (1923) van Nicolai Berdyaev, en Onze Taken (essays 1948-1954) van Ivan Ilyin.

Het is dus niet zo vreemd dat  de westerse verwachting dat Rusland onder Poetin een normaal westers land zou worden een illusie bleek te zijn. Velen in het Westen hoopten dat als wij maar vriendelijk waren Rusland een gewoon land zou worden dat zich aan internationale afspraken zou houden en de territoriale krimp zou accepteren. Tegelijkertijd hoopte het Westen dat het sommige voormalige Sovjetstaten in de Westerse invloedssfeer zou kunnen opnemen zonder dat Moskou in het geweer zou komen.

Geopolitieke omsingeling
Die twee illusies waren natuurlijk inconsistent. De eerste illusie was internationalistisch van aard gericht op een partnerschap met Rusland en de tweede kwam neer op een klassieke geopolitieke omsingeling. De anticipatie van beide illusies was echter gelijk. Rusland zou de Westerse opmars aanvaarden of pikken.

Tot ontzetting van het Westen blijkt nu dat Rusland geen mislukte westerse staat is maar een antiwesterse, revisionistische mogendheid die het westerse principe van nationale zelfbeschikking verwerpt. Overal waar Russische minderheden in de voormalige Sovjetstaten worden bedreigd, behoudt Rusland zich het recht voor om te interveniëren.

 
Zoals bleek in Georgië en nu in de Krim is niemand in het Westen bereid te sterven voor de Russische verkrachting van het volkenrecht
Met andere woorden de Russische intenties zijn ideologischer dan het Westen wilde geloven. Dat is een probleem want economische sancties werken beter bij een kille machtspoliticus dan bij een ideoloog. Europa is bovendien door de economische verwevenheid vooralsnog niet goed  in staat om effectieve sancties op te leggen. Kruisvaarders zullen dus ook militair moeten worden afgestopt.

De westerse militaire tegenmacht is echter zwakker dan Amerikaanse haviken zouden wensen. Zoals bleek in Georgië en nu in de Krim is niemand in het Westen bereid te sterven voor de Russische verkrachting van het volkenrecht.

Onderhandelingstafel
Indien deze analyse hout snijdt is het betreurenswaardig dat het Westen Poetin de toegang tot de G8 ontzegt zolang hij niet van koers verandert. Metternich ging met Nicolaas I verstandiger om. Poetin dient immers naar de onderhandelingstafel te worden gelokt en niet in het Chinese kamp worden geduwd.

Poetin dient tegenspel te krijgen maar niet op een wijze die de Wille zur Macht en mogelijkheden van het Westen overschat. Het is helder dat de Navo in actie moet komen als een bondgenoot wordt aangevallen. Oekraïne is echter geen Navo-lid. Indien Rusland erin slaagt om via sluipende annexatie grote delen te annexeren dan zou de indruk in Moskou kunnen postvatten dat de truc in het Balticum kan worden herhaald. Dat is zorgwekkend want F 16's kunnen weinig uitrichten tegen het ophitsen van de Russisch sprekende minderheden.

Sancties blijven dus belangrijk. Voorts verdient Oekraïne economische steun maar een EU-lidmaatschap of het sturen van militaire adviseurs en wapens is onverstandig. Poetin zal dat immers als argument gebruiken om verder te escaleren.

 
Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer
Ook zullen wij onze Navo-bondgenoten moeten steunen en militaire afschrikking herpositioneren. De Baltische staten en Polen, Hongarije, Tsjechische republiek en Slowakije dienen op onze militaire steun te kunnen rekenen. Een Amerikaans alternatief voor het Russische gas is daarbij cruciaal.

Zwak maar gevaarlijk
Rusland is zwak maar gevaarlijk tegelijkertijd. De gasprijs daalt en China rukt op in Centraal Azië. Rusland is een land in verval. Sancties bijten nog niet erg maar het Kremlin betaalt nu al een hoge prijs voor teruglopende investeringen en handel.

Het Westen is naïef geweest over de Russische intenties en onbezonnen in de uitbreiding van de westerse invloedssfeer. Indien het Westen zich hoedt voor toezeggingen die het niet kan waarmaken, kan het wellicht een nieuwe Koude oorlog voorkomen.  

Indien Oekraïne overigens niet zijn kernwapen had opgegeven voor een illusoire bescherming van de grenzen zat het land nu niet diep in de problemen. Het is maar goed dat het kabinet de motie van de Tweede Kamer om de JSF niet te voorzien van kernwapentaken naast zich neer heeft gelegd.

Arend Jan Boekestijn is als historicus verbonden aan de Universiteit Utrecht.