Poetin’s annexatie van de Krim: ‘business as usual’ of ‘game changer’?

Arend Jan Boekestijn (Universiteit Utrecht) - 16 juni 2014

Veel experts denken dat Poetin zijn hand heeft overspeeld op de Krim en Oost-Oekraïne. Zij wijzen op de gigantische desinvesteringen in Rusland en claimen dat de sancties pijn doen. Hun conclusie is dat Poetin uiteindelijk een tovenaarsleerling zal blijken te zijn. Hij wilde Oekraïne tot de orde roepen maar de hoge kosten waarmee zijn beleid gepaard gaat zullen hem uiteindelijk terugduwen in zijn hok. Het is de vraag of deze analyse hout snijdt. Er zijn goede geopolitieke, ideologische, militaire en economische argumenten dat Poetin veel doordachter opereert dan algemeen wordt aangenomen. Het is bepaald niet uitgesloten dat het optreden van Poetin wel degelijk een ‘game changer’ is met grote gevolgen voor de Europese orde.


Laten we met de geopolitiek beginnen. Na het uiteenvallen van de USSR leek, afgezien van de Balkan, iedereen zich te houden aan de regel dat bestaande grenzen werden gerespecteerd. Poetin behoudt zich echter nu het recht te interveniëren in de voormalige Sovjetstaten die zich hebben afgescheiden indien de rechten van de Russische minderheden niet worden geëerbiedigd. Aangezien er nogal wat etnische Russen wonen in de Baltische staten, Moldavië, Transnistrië, Kazachstan etc. kunnen we onze borst dus nat maken.
   Poetin treedt op als een 19e eeuwse Tsaar. Machtsevenwichtspolitiek is zijn forte. Het Westen dat bovenal denkt in termen van economische belangen, democratie en zelfbeschikking speelt hem daarbij in de kaart. Autocraten die machtspolitiek bedrijven zijn altijd in het voordeel indien zij te maken hebben met democratische regimes die dachten dat 19e eeuwse machtspolitiek voorgoed voorbij was. Verzorgingsstaten verwaarlozen bovendien hun krijgsmachten en bezitten een publieke opinie die pacifistisch is. Poetin daarentegen heeft veel geld gestopt in de modernisering van zijn krijgsmacht en is door het succes op de Krim populairder dan ooit.

  Wij beleven dus de terugkeer van de geopolitiek. Daar komt nog bij dat Poetins opvattingen over Rusland, Oekraïne en het Westen ideologisch zijn gekleurd. Hij gelooft echt dat het Westen decadent en materialistisch is. Het Westerse geschutter met sancties is voor hem geen verrassing. In het Westen draait alles om geld.
  Oekraïne is voor Poetin de bakermat van de Russisch orthodoxe Kerk en het eerste Russische Kiev-rijk. Het is ondenkbaar dat Oekraïne in de Westerse invloedssfeer komt. Het zal duidelijk zijn dat ideologische opvattingen de onderhandelingsruimte met het Westen kleiner maken. Militair kiest Poetin een strategie waar het Westen geen goed antwoord op heeft. Net als tussen 1945 en 1950 toen Rusland Oost-Europese staten manipuleerde doet Poetin dat nu in Oekraïne. Hij kiest voor hybride oorlogsvoering met onduidelijke gevechtstroepen die op de grond een voldongen feiten politiek voeren. In Oost-Oekraïne lijkt die strategie te werken tenzij er een burgeroorlog uitbreekt. Poetin meent dat Oekraïne mag zweten maar niet mag ontploffen. Rusland is gebaat bij een instabiel Oekraïne maar niet bij een full blown burgeroorlog met onvoorspelbare uitkomsten. Een instabiel Oekraïne maximaliseert de invloed van Rusland en voorkomt toenadering met het Westen.

  Grote vraag is waar Poetin stopt. Transnistrië wil al heim ins Reich. In Moldova dat binnenkort een associatieakkoord met de EU moet ratificeren heeft Poetin al parlementsleden omgekocht. Wat Kazachstan betreft kiest Poetin voor een lange termijn culturele politiek. De etnisch Russen in Kazachstan worden binnenkort vergast op prachtige Russischtalige programma’s op de Kazachstaanse tv.
  In een aantal Oost-Europese staten is de invloed van Rusland groot. Ook op de Balkan, denk aan de Southstream, domineert Poetin. Grote vraag is of Poetin het aandurft om ook in het Balticum te gaan destabiliseren zonder militaire footprint. Indien er gevochten wordt in het grensstadje Narva in Litouwen begint het Westen met F16’s niet zoveel. Op deze wijze kan Poetin dus de bijstandsclausule van het NAVO Verdrag uithollen.
  Ook economisch heeft Poetin wel degelijk nagedacht. Hij wist heel goed dat het Westerse economische systeem niet goed is in het instellen van effectieve sancties. Hij weet hoe machtig de City in Londen en de defensie-industrie in Frankrijk is. Tot nu toe heeft hij gelijk gekregen, de sancties bijten nog niet heel erg hoewel zij zeker voelbaar zijn, en die wetenschap geeft hem vleugels. De desinvesteringen zijn overigens wel omvangrijk.

  De Nederlandse handel met Oekraïne en Rusland is gekrompen. De bloemenhandel lijkt de grootste klappen op te lopen maar dat kan zomaar veranderen. Zorgwekkend is de fall out van de gasonderhandelingen tussen Rusland, Oekraïne en de EU. Merkel c.s. lijken te denken dat het dichtdraaien van de Russische gaskraan in Oekraïne gecompenseerd kan worden met Russisch gas uit de Nordstream die via Slowakije naar Kiev kan worden gepompt. Grote vraag is natuurlijk of Poetin deze actie accepteert of dat hij zal retaliëren bijvoorbeeld in de vorm van hogere gasprijzen ook via Nordstream.
  Belangrijk in dit verband is ook dat Poetin binnenlands populairder dan ooit is en daardoor veel meer handelingsvrijheid bezit dan het Westen waar de media en de politiek veel minder gemanipuleerd worden. Het is dus niet uitgesloten dat Poetin wel degelijk ook via de Nordstream gaspolitiek gaat bedrijven.
  Als dat gebeurt zijn de rapen gaar. Alternatieven voor Russisch gas zijn niet zomaar voorhanden. Beurzen zullen reageren. De gasprijs en die van de olie stijgen nu al. Het Westen zal met nieuwe ronde van sancties reageren die op hun beurt Russische sancties zullen uitlokken. De handel met Rusland komt dan echt onder druk te staan. Ook de haven van Rotterdam zal dit gaan merken. Er is met andere woorden alle reden voor een goed gesprek met experts die zo goed en kwaad als dat kan de risico’s in kaart gaan brengen.
  Een ding staat als een paal boven water. De dagen waarin Poetin zich weer snel in zijn hok zal laten terugduwen en grenzen gaat erkennen liggen vermoedelijk achter ons. Met alle gevolgen van dien.